Беларуская палітычная (а да гэтага – і этнічная) нацыя мае адну ўласцівасць – аслабленую ідэнтычнасць, ідэнтычнасць, якая мае адносна нізкую насычанасць для значнай колькасці грамадзян.

Дырэктар Інстытута палітычных даследаванняў «Палітычная сфера» Андрэй Казакевіч

Дырэктар Інстытута палітычных даследаванняў «Палітычная сфера» Андрэй Казакевіч

Працэс фармавання беларускай нацыі завершаны, і беларусы сёння — гэта палітычная нацыя, а не этнічная. Такую заяву ў часе публічнай лекцыі «Пачаць пісаць па-беларуску. Беларускае адраджэнне канца ХІХ—пачатку ХХ стагоддзя ў рэгіянальным і сацыяльным вымярэнні» ў Магілёве зрабіў дырэктар Інстытута палітычных даследаванняў «Палітычная сфера» Андрэй Казакевіч.

Беларуская праўда папрасіла Андрэя Казакевіча папрасіла расшыфраваць гэты тэзіс. Які сэнс укладваецца ў паняцце “палітычная нацыя”? Наколькі трывалыя такія нацыі? Чаму беларуская мова як адзін з важнейшыхчыннікаў гуртавання нацыі знаходзіцца ў такім заняпадзе?

-Працэс фармавання беларускай нацыі завершаны, і беларусы сёння — гэта палітычная нацыя, а не этнічная. Які сэнс вы ўкладваеце ў гэтае вызначэнне?

-Калі вельмі каротка, то для этнічнай нацыі аснову/цэнтр ідэнтычнасці складаюць памяць пра рэальнае ці ўяўнае супольнае паходжанне, элементы этнічнай культуры, мова (якая апазнаецца як прыкмета толькі ўласнай групы). У выпадку палітычнай нацыі асноўны акцэнт робіцца на супольных палітычных інстытутах, а ўжо ад гэтага акрэсліваецца супольная гісторыя, культура і г.д.

-Выходзіць, беларусы так і не сталі этнічнай нацыяй. Што прывяло вас да такой высновы?

-Сталі. Беларусы сталі фарміравацца як этнічная нацыя напрыканцы ХІХ – пачатку ХХ стагоддзя, калі паўсталі першыя беларускія арганізацыі, газеты, партыі. Дзясяткі, а верагодна сотні, тысячы людзей у розных формах уключыліся ў гэты працэс – асабліва пад час першай сусветнай вайны. Канчатковае фарміраванне беларускай нацыі (у сучасным значэнні і межах) завяршылася паміж 1920 і 1950 гадамі. У гэты час беларуская самасвядомасць пашыралася на ўсё рэгіёны Беларусі. Нельга сказаць, што працэс праходзіў у спрыяльных умовах, асабліва варта адзначыць русіфікацыю і, як вынік, аслабленую ідэнтычнасць. Тым не менш, беларусы, як супольнасць, набылі ўсе неабходныя прыкметы этнічнай нацыі.

Фармаванне беларускай палітычнай нацыі пачынаецца з атрымання Беларуссю незалежнасці. Узніклі інстытуты беларускай дзяржавы і з’явілася магчымасць пакласці іх у цэнтр беларускай ідэнтычнасці. Натуральна, што нейкія прыкметы такой ідэнтычнасці можна знайсці ў “рэспубліканскім патрыятызме” часоў БССР, але толькі пасля 1991 года гэтыя інстытуты пачынаюць граць ролю асноўнага нацыятворчага чынніка.

-Наколькі трывалая палітычная нацыя, якая мае агульную тэрыторыю пражывання, але так і не набыла агульную мову, культуру, самасвядомасць?

-Палітычныя нацыя, як і любая нацыя, мае агульную самасвядомасць. Агульная самасвядомасць прадугледжвае агульнае разуменне гісторыі, агульную культуру (прынамсі, на ўзроўні палітычных паводзінаў, дзяржаўных святкаванняў, разумення гісторыі і г.д.). Гэтым яна мала адрозніваецца ад нацыі этнічнай, прынцыповая рознасць у акцэнтах. Далучэнне да палітычнай нацыі адбываецца праз удзел у палітычных інстытутах (напрыклад, атрыманне грамадзянства, удзел у выбарах, праца ў дзяржаўных структурах, служба ў войску). Далучэнне да этнічнай нацыі больш складанае і патрабуе вызначанага паходжання ці глыбокага ўключэння ў этнічную культуру.

Палітычная нацыя – супольнасць больш адкрытая, якая дазваляе інкарпараваць  мігрантаў, нацыянальныя меншасці, ліквідаваць інстытуцыйныя рамкі для дыскрымінацыі і г.д. У сучасным свеце гэта больш эфектыўны і больш пашыраны механізм кансалідацыі супольнасці. Пасля атрымання сваёй дзяржавы этнічная нацыя звычайна пераўтвараецца у палітычную, каб развівацца ўстойліва.

Гэта ў вялікай ступені адбылося ў Беларусі, хаця працэс і не завешаны канчаткова. Напрыклад, яшчэ не завершаны працэс “дээтнізацыі” беларускай мовы – пераўтварэнне яе з часткі пераважна  этнічнай культуры і этнічнага сімвала ў палітычную і культурную каштоўнасць усёй палітычнай нацыі, незалежна ад таго, якое паходжанне маюць асобныя прадстаўнікі нацыі і якую мову выкарыстоўваюць у паўсядзённым жыцці.

Можна сказаць, што зараз мы маем дзяржаўна-палітычную нацыю (з вельмі моцным акцэнтам на тэрыторыю і адміністратыўныя інстытуты), але для ўстойлівага развіцця яна мусіць паступова эвалюцыянаваць у палітычна-культурную (з акцэнтам на супольны палітычны ўдзел і ўласную культуру).

-Мова аслаблена як чыннік гуртавання беларускай нацыі. Мова – якраз тое, што адрознівае нас ад палякаў, літоўцаў і робіць нас слабейшымі за іх. Цяжка ўявіць літоўца ці паляка, які шотодня гаворыць выключна па-руску. Што ж перашкаджае нам стаць этічнай нацыяй? У рэшце рэшт, пасля развалу СССР мы атрымалі ці не роўныя магчымасці з Літвой ды іншымі рэспублікамі Саюза.

-Мова важны элемент нацыі, але не адзіны. Што тычыцца ўласна беларускай мовы, яна мусіць, як я пазначыў вышэй, быць “дээтнізавана”. Перастаць быць этнічным сімвалам і пераўтварыцца ў палітычную каштоўнасць усёй нацыі, як інструмент умацавання ідэнтычнасці, культурнай разнастайнасці і супольнай гістарычнай традыцыі. Дзяржава, натуральна, мусіць спрыяць развіццю і пашырэнню сацыяльнай функцыі беларускай мовы, але ўжо не як мовы этнічных беларусаў. Яна мусіць разумецца як каштоўнасць нацыі, як частка палітычнай і культурнай традыцыі беларукай дзяржавы. Нешта падобна мусіць адбыцца і з этнічнай беларускай культурай увогуле.

-У сённяшнім свеце палітычная нацыя вельмі ўразлівая перад знешнімі пагрозамі, што прадэманстравалі дзеянні Расіі ў дачыненні да Украіны. Ці азначае гэта, што гіпатэтычны аншлюс Беларусі прывядзе да знішчэння беларускай нацыі, бо без мовы і без агульнай самасвядомасці мы губляем усялякія прыкметы нацыі?

-Я б не пагадзіўся, што палітычныя нацыі больш уразлівыя. У большасці выпадкаў – не. Любая нацыя будуецца на самасвядомасці, і калі такая самасвядомасць сфарміравана, яна проста так не знікае. Калі палітычная супольнасць страчвае інстытуты вакол якіх сфарміравана (напрыклад, дзяржаву), яна можа сфарміраваць новыя – сістэму палітычных арганізацый, грамадскія структуры, медыя і г.д. ці вярнуцца да актуалізацыі этнічных элементаў.
Саму форму палітычнай нацыі нельга лічыць уразлівай.

Іншая справа, што беларуская палітычная (а да гэтага – і этнічная) нацыя мае адну ўласцівасць – аслабленую ідэнтычнасць, ідэнтычнасць, якая мае адносна нізкую насычанасць для значнай колькасці грамадзян. Таксама застаецца праблема русіфікацыі, я тут маю на ўвазе не толькі мову, але і ўплыў Расіі на культуру ў шырокім значэнні, на разуменне гісторыі, палітыкі, міжнародных адносін і г.д.

Але гэта ўжо праблема іншага парадку – не формы, а ступені.

Крыніца: Георгій Громаў, Беларуская праўда

Навіны ад Belprauda.org у Telegram. Падпісвайцеся на наш канал https://t.me/belprauda.

Recommend to friends
  • gplus
  • pinterest
Поддержать проект:

Загрузка...